زندگی، لذت، و دیگر هیچ؟

فارسی
نقد مکتب چارواکه بر اساس آرای آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی

آیت‌الله جوادی آملی بر این باورند که لذت و الم را نمی‌توان مبنایی برای رفتارهای انسان قرار داد. چرا که این مبنا، کاملا شخصی و متزلزل است و از فردی به فرد دیگر تغییر می‌کند. یک نحوه از رفتار می‌تواند برای افرادی لذت‌بخش باشد، در حالی که برخی دیگر از آن لذتی را نصیب نبرند.

کشور هندوستان را می‌توان مهد ادیان و فرقه‌های گوناگون دانست. از ادیان و تفکرات خدامحور تا رویکردهایی مادی در این کشور حضور فعال دارند. مکتب «چارواکه» یکی از این مکتب‌های هندی است. خاستگاه این مکتب به حکیمی به نام «بریهسپتی» نسبت داده می‌شود.

 پیدایش این نحله فکری گویا در دوره‌ای از تاریخ هند بوده که توجه به حیات پس از مرگ، باعث بی‌ارزش دانستن زندگی این‌جهانی انسان شده بود. فلاسفه چارواکه در این فضا مردم را شدیدا تشویق می‌کردند که به جای تعقیب هدف‌های آن‌جهانی، به سعادت دنیوی کنونی بپردازند و نهایت لذت را از زندگی مادی‌شان ببرند.

بنا به عقیده چارواکه‌ها پرستش و عبادت، عملی بیهوده در رهایی نفس از عذاب جهنم است. از نظر آن‌ها، هیچ چیزی نیست که مایه سعادت انسان در جهانی دیگر شود. هر آن‌چه که انسان تحصیل می‌کند، در همین دنیا می‌باید از آن بهره ببرد و سپردن آن به سرایی دیگر، عملی نامعقول است. از این‌ رو، عبادت برای کسب رزق اخروی عملی باطل است. چون چنین است، پس چرا شخص عاقل و آزموده باید به عبادت‌های مختلف بپردازد؟

به عقیده آن‌ها، بهشت و دوزخی هم اگر باشند صرفا این‌دنیایی هستند. هیچ دوزخی غیر دوزخ این‌دنیایی و هیچ بهشتی غیر بهشت این‌جهانی وجود ندارد. به باور پیروان چارواکه، جهنم فقط دردها و سختی‌های زندگی کنونی است. می‌شود از این دردها پرهیز کرد. بهشت نیز فقط در پوشیدن جامه‌هایی زیبا، و لذت بردن از غذاهای دوست‌داشتنی یافت می‌شود.[1]

در مکتب چارواکه گفته می‌شود که زندگی از آن توست، با شادمانی در آن زندگی کن. هدف از زندگی فقط لذت بردن است. مادامی که زندگی دوام دارد نیازی نیست به چیزی غیر از آن فکر کنیم. زیرا هر چیزی با مرگ پایان خواهد یافت.[2]

شعار اصلی چارواکه این است که «تا زمانی که زنده‌ای خوب زندگی کن، حتی با قرض گرفتن هم که شده خوب زندگی کن زیرا کسی را که یک بار سوزانیده‌اند دیگر باز نمی‌گردد.»[3] به باور پیروان این مکتب، اگر فراموش نکرده باشیم که وجود ما، یعنی همین جسم ما در همین زندگی فعلی است، آنگاه باید بدانیم که لذت‌های جسمانی تنها چیزهای خوبی هستند که ما باید به دنبال تحصیل‌شان باشیم. بنابراین ما نباید فرصت‌های لذت بردن در این زندگانی را به امید واهیِ خوشی و سعادت بعد از مرگ یا در جهانی دیگر از دست دهیم.[4]

به تعبیر معتقدین به این مکتب، ما باید از زمان کنونی لذت ببریم. فدا کردن زمان کنونی به قصد آینده نیامده، ناموجه و خطرناک است. زمان حال از آن ما است، گذشته رفته و تمام شده و آینده نیز مشکوک و اعتمادناپذیر است. زمان حال، همه‌ آن چیزی است که ما داریم؛ اجازه دهید بیشترین استفاده را از آن ببریم.

چارواکه‌ها با تأسف اظهار می‌کنند که چرا باید برخی افراد فضیلت‌های جهان دیگر را به خیر این‌جهانی ترجیح دهند؟ بسیار نامعقول است که معتقد باشیم برخورداری از لذت‌های جنسی لجام‌گسیخته، باعث گناه می‌شود؛ یا این‌که باعث رنج متعاقب گناهکاران خواهد شد و پاک‌دامنی، باعث سعادت در تولد بعدی می‌شود. چه کسی می‌داند که در تولد بعدی -به شرط وقوع- چه اتفاقی خواهد افتاد؟ در حالی که ما می‌بینیم در این زندگی، اغلب انسان‌های گناهکار موفق می‌شوند و انسان‌های پاک‌دامن رنج می‌برند.

سخن کلیدی پیروان چارواکه این است که «کبوتر امروز، خوش‌تر از طاووس فرداست.» داشتن یک سکه معمولی اصل با قطعیت و یقین بهتر از داشتن سکه‌ای طلا همراه با تردید است.[5]

لذت‌های کنونی جسمانی همه آن چیزی است که پیروان چارواکه می‌خواهند. آن‌ها در این مسیر، هیچ‌گونه احتیاط و خویشتن‌داری در راه کسب لذت را نیز روا نمی‌دانند. به عقیده آن‌ها، کسب حداکثر لذت در این زندگی و اجتناب از درد و رنج تا حد امکان، هدف غایی انسان است. زندگی خوب یعنی زندگی سرشار از لذت و خوشی. عمل خیر عملی است که به تعادل و توازن میان خوشی‌ها بینجامد و عمل بد نیز عملی است که بیشتر از خوشی و لذت، رنج و درد به همراه داشته باشد.[6]

آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی و مواجهه با اصل لذت

آیت‌الله جوادی آملی بر این باورند که لذت و الم را نمی‌توان مبنایی برای رفتارهای انسان قرار داد. چرا که این مبنا، کاملا شخصی و متزلزل است و از فردی به فرد دیگر تغییر می‌کند. یک نحوه از رفتار می‌تواند برای افرادی لذت‌بخش باشد، در حالی که برخی دیگر از آن لذتی را نصیب نبرند. آیت‌الله جوادی آملی با این سخن عنوان می‌کنند که لذت و رنج، ملاک و معیار واحدی برای همه‌ افراد نیست و نمی‌توان این حکم را تعمیم داد و بر همگان به یک نحو اطلاق کرد.

یکی دیگر از عواملی که آیت‌الله جوادی آملی، بسنده کردن به لذت را جایز نمی‌دانند و بعضا آن را گمراه‌کننده تلقی می‌کنند این است که بسیاری از مواقع، لعابی شیرین از لذت‌ها بر روی اعمال انسانی کشیده شده است در حالی که درون و اصل آن عمل، جز تباهی نیست. به تعبیر ایشان «منشأ و سِر تبهکاری انسان و تن دادن وی به گناه این است که لعابی شیرین از لذت‌ها بر روی گناهان کشیده شده است و انسان عادی و خام، لعاب بیرونی را می‌بیند ولی از دیدن درون آن عاجز است و به شوق ظاهر شیرین آن پیش می‌رود و به دام درونش می‌افتد.»[7]

بر همین اساس است که آیت‌الله عنوان می‌کنند که لذت بردن، نشانه‌ حق بودن نیست.[8] ایشان در مقابل اصل لذت، بحث از کرامت انسان را پیش می‌کشند و آن را ملاک و مبنایی برای رفتارهای انسان قلمداد می‌کنند. به باور ایشان، مهم‌ترین ثمره‌ وجود انسان در این جهان، کرامت او است و نه لذت.

آیت‌الله جوادی آملی معتقدند که لذت، اگرچه در رفتارهای انسان می‌تواند ترغیب‌کننده و عامل شوق به عملی گردد، اما اصل حرکت و تکاپوی آدمی در جهت کرامت است و نه صِرف لذت.[9]

آیت‌الله به استناد مقام خلیفة‌اللهی انسان، هدف و غایت را «کرامت» می‌داند و در این مسیر اگر لذتی حاصل می‌شود نیز نباید هدف نهایی تلقی گردد. ایشان در تعبیری این‌گونه عنوان می‌کنند: «آری انسان حریت دارد و دارای حقوق فراوانی است، زیرا صاحب کرامت است؛ اما تفطن و توجه به این نکته نیز ضروری است که همه کرامت‌ها و ارزش‌های انسانی به استناد مقام خلیفة‌اللهی است.»[10]

 آیت‌الله جوادی آملی، لذتی را مورد توجه قرار می‌دهند که مقدمه‌ای برای هدایت گردد. به باور ایشان «هر گونه لذتی که در قلمرو طبیعت، مقدور انسان باشد اگر به زیبایی آزادی، تعدیل و تحسین شود همان اهتدای به هدایت الهی است وگرنه کفران نعمت و تکذیب ره‌آورد عقل و نقل خواهد بود.»[11]

از این‌جا است که آیت‌الله، جنس این‌گونه از لذت را کاملا متمایز از لذات زودگذر می‌داند. آیت‌الله بر این باورند که لذتی که مقدمه‌ای برای کرامت انسان باشد، می‌تواند مورد قبول و پذیرش گردد و آن لذتی متعالی است و به غایتی نیکو نیز منتهی می‌گردد.

مقدمی بودن لذت

آیت‌الله جوادی آملی، نگاهی مقدمی بر لذت دارند. به این معنا که ایشان، لذت را مقدمه‌ای برای امری متعالی‌تر می‌دانند. آیت‌الله بر این باورند که لذاتی در این دنیا و حتی در سرای آخرت تعبیه شده است. این لذات اما نمی‌توانند به نحو مستقل مورد توجه قرار گیرند. ایشان برای تحلیل این موضع خود، مثالی را عنوان می‌کنند. آیت‌الله جوادی آملی، بحث لذت بردن پدر و مادر از فرزند را پیش می‌کشند. ایشان بر این باورند که خداوند برخی لذات کوچک را در مراوده میان والدین و فرزند تعبیه کرده است، تا غایت و هدف مراقبت از فرزند به سرانجام برسد. هدف نهایی والدین ‌باید نگهداری و مراقبت از فرزند باشد اما خداوند در این مسیر، لذت‌هایی را نیز برای والدین تعبیه کرده تا آن‌ها از مسیر اصلی پای پس نکشند.»[12]

آیت‌الله جوادی آملی بر این باورند که هدف نهایی انسان ‌باید رسیدن به کمال باشد. در این مسیر لذاتی تعبیه شده است. اما کرامت حقیقی نیز خود می‌تواند و ‌باید بزرگترین لذت قلمداد گردد و انسان بدون دشواری و تعب آن را دنبال کند. ایشان در تفسیر آیه‌ «اِهدنا الصّراط المستقیم» می‌گویند که خدایا به ما نورانیتی عطا کن تا از اطاعت تو نیز لذتی را نصیب ببریم و از معصیت برنجیم.[13]

 آیت‌الله در تعبیری که معرفت را بزرگ‌ترین لذت قلمداد می‌کنند، گفته‌اند: «شیرینی معرفت برتر از همه لذت‌ها است.[14] اگر جوانی وارد حوزه‌های علمیه شد و شیرینی فقاهت در کام او جلوه کرد، هیچ لذتی پیش او شیرین‌تر و گواراتر از لذت علم نیست.»[15] آیت‌الله جوادی بر این باورند که مقام‌هایی چه در دنیا و چه در آخرت وجود دارند که اگر آدمی به آن‌ها دست یابد، لذت‌های دیگر برایش بی‌معنا می‌شود. به عنوان نمونه، ایشان در تعبیری عنوان می‌کنند: «کسی که به مقام رفیع تسلیم بار یافته، و دارای «قلب سلیم» شده، آزمون‌های سخت الهی نیز برای او لذت‌بخش است.»[16]

آیت‌الله جوادی آملی بر این باورند که حتی لذت بهشت و لذت نجات از جهنم نیز لذاتی ناقص و ضعیف است. به تعبیر ایشان «آن که خدا را واسطه قرار می‌دهد تا به لذت بهشت یا لذت نجات از جهنم برسد برای این است که از جهت معرفت ضعیف است. او فقط می‌تواند لذت ناقص و بین راهی را درک کند ولی توان درک لذت کامل و نهایی را ندارد.»[17]

با این تعابیر است که آیت‌الله جوادی آملی اولا لذت را امری نسبی و شخصی می‌دانند و حکم عام و کلی نهادن بر آن را خالی از نقص نمی‌دانند. در ثانی، غایت و رسالت انسانیت را در «کرامت» تفسیر و تعبیر می‌کنند و رسیدن به این مقام را توصیه می‌کنند. در نهایت نیز ایشان رسیدن به مقام و مرتبه‌ای را پیش چشم قرار می‌دهند که ناملایمات دنیوی هیچ‌گونه خللی در لذت شخصی انسانی ایجاد نمی‌کند و آن مقام «قلب سلیم» است.

سخن آخر

آن‌چه که در مکتب چارواکه بیان شده است، در دوران جدید دلربایی‌های فراوانی می‌کند. بسیاری هستند که اگر چه از نام این مکتب بی‌خبرند اما مرام و مسلک این مکتب را پیشه ساخته‌اند. در مکتب چارواکه، هر آن‌چه که لذت و خوشی دنیوی را به ارمغان می‌آورد، مورد توجه است و هر چه غیر از آن است مُهر بطلان می‌خورد. در این مکتب، بر مشقات انسانی برای رسیدن به لذت اخروی طعن وارد شده و از آن پرهیز داشته شده است.»

در مقابل این دیدگاه، آیت‌الله جوادی آملی، سخن از کرامت انسان را مطرح می‌کنند و غایت انسانیت را در آن نهفته می‌بینند. ایشان همچنین بر این باورند که لذات دنیوی علی‌رغم این‌که بسیار زودگذرند، همراه با آلام و تألماتی هستند. به باور ایشان، لذاتی متعالی‌تر نیز وجود دارد که هر آن‌کس بدان دسترسی یافت، از لذات زودگذر دنیوی چشم خواهد پوشید. آیت‌الله از لذتی یاد می‌کنند که برخی از انسان‌ها بدان نائل می‌گردند و به واسطه‌ آن از هرگونه الم و ناراحتی به دورند. به واسطه‌ این لذت و بهجت، تمامی لذات انسانی به سرای قیامت حواله نمی‌شوند؛ بلکه انسان در همین دنیا نیز از آن بهره می‌برد و از آن ارتزاق می‌کند. این لذت در مرتبه‌ای نهفته است که آن را «قلب سلیم» می‌نامد.

 پی‌نوشت‌ها

 

[1] نقل از مقاله Kannengiesser . Charles . atheism. -. 482، بررسی مقایسه‌ای اصل لذت در فلسفه چارواکه و فلسفه اپیکوری، سجاد دهقان‌زاده، فاطمه احمدیان، پژوهش‌های فلسفی کلامی؛ سال هجدهم؛ ش یکم پاییز 1395 اغلب ارجاعات این بخش از این مقاله است.

[2] همانجا

[3] سن.ک.م؛ آیین‌های هندو، ص،.93

[4] چارتجی و دیگران، معرفی مکتب‌های فلسفی هند، ص.،.187

[5] همان، ص،.188

[6] همانجا

[7] آیت‌الله جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ج1، ص434

[8] آیت‌الله جوادی آملی، بنیان مرصوص امام خمینی(ره)، ص20

[9] آیت‌الله جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ج2، ص176

[10] آیت‌الله جوادی آملی، حق و تکلیف در اسلام،ص111

[11] تفسیر تسنیم، ج3،ص 502

[12] تفسیر تسنیم، ج5، ص381

[13] تفسیر تسنیم، ج2، ص518

[14] تفسیر تسنیم، ج13، ص572

[15] بنیان مرصوص امام خمینی(ره)، ص32

[16] تفسیر تسنیم، ج7، ص27

[17] آیت الله جوادی آملی، حماسه و عرفان، ص100

دیدگاه‌ها

افزودن دیدگاه

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی‌های وب و پست الکترونیکی به صورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
Image CAPTCHA

اندیشمندان