زیربنای سیاست؛ عقل یا عرف؟

فارسی
بررسی پیش‌فرض‌های آیت‌الله دکتر مهدی حائری یزدی و آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی در ترسیم منظومه سیاسی

آیت‌الله دکتر حائری یزدی به استقلال عقل از آموزه‌های دینی حکم می‌داد. آیت‌اللهالعظمی جوادی آملی اما این دو را در عِداد هم می‌نشاند. مباحثه‌ دکتر حائری یزدی و آیت‌الله جوادی آملی اگه چه در خصوص سیاست و حکومت‌داری بود، اما اختلاف رأی این دو، ریشه‌هایی فراتر داشت. ریشه‌ها در آرائی بود که این دو اندیشمند درباره رابطه‌ عقل و دین برگزیده بودند و بر اساس آن به نتایج متفاوتی نائل می‌آمدند.

"حکمت و حکومت" یکی از مهم‌ترین آثار مرحوم دکتر مهدی حائری یزدی است. وی با تسلطی که بر فلسفه‌ اسلامی و فلسفه غرب داشت، دست به نگارش کتابی زد که مبانی حکومت را در آن ترسیم می‌کرد. حائری در این کتاب، رویکردی را برگزیده بود که نَسَب به فیلسوفان غربی می‌بُرد. ایده‌های جان لاک و توماس هابز در تار و پود آرای وی تنیده بود. آیت‌الله جوادی آملی اما پس از انتشار این کتاب، انتقاداتی را بر آن وارد کرد. آیت‌الله جوادی در تعریضی بر این کتاب، ایراد عمده‌ آن را چنین تصویر کرده بود: "آنها می‌پندارند که عقل در برابر دین است در حالی که عقل و نقل دو چشم دین‌اند."[1]

آیت‌الله جوادی آملی در نقد این کتاب همچنین گفته بود: اگر حجیت شرعی عقل ناب پذیرفته شد، فتوای آن مانند فتوای دلیل نقلی همان حکم دین است، و چون حکم دین است، وفاق و خلاف عملی آن پاداش و کیفر اخروی دارد.

مهدی حائری یزدی اما از این رأی ابراز تعجب کرده و گفته بود که این یک ادعای خلق‌الساعه بیش نیست و در هیچ جایی این ادعا گفته نشده است.[2]

حائری یزدی به استقلال عقل از آموزه‌های دینی حکم می‌داد. آیت‌الله جوادی آملی اما این دو را در عِداد هم می‌نشاند. مباحثه‌ مهدی حائری یزدی و آیت‌الله جوادی آملی اگه چه در خصوص سیاست و حکومت‌داری بود، اما اختلاف رأی این دو، ریشه‌هایی فراتر داشت. ریشه‌ها در آرائی بود که این دو اندیشمند درباره رابطه‌ عقل و دین برگزیده بودند و بر اساس آن به نتایج متفاوتی نائل می‌آمدند.

آیت‌الله مهدی حائری یزدی؛ تمسک به سیاست عرفی

حائری یزدی در آرای خود کوشیده بود تار و پود عقل را مورد مداقّه قرار داده و آن را مورد توجه تام قرار دهد. وی کتاب‌های "کاوش‌های عقل عملی"، و "کاوش‌های عقل نظری" را نوشته و در آن، به منزلت عقل اشاره کرده بود. حائری به فلسفه‌ عملی توجه می‌داد و عنوان می‌کرد که فلسفه عملی که به هستی‌های مقدور –برخاسته از اراده و شعور انسان- می‌پردازد، نوعی عقل‌ورزی است که می‌باید تدبیر امور انسان بر عهده‌ این عقل نهاده شود و از هر امر دیگری مصون ماند.[3]

وی تمام بار مسؤولیت در تدبیر امر بشری را بر عهده‌ همین عقل انسانی نهاده بود و این‌گونه در خصوص انواع عقل سخن می‌گفت: "عقل نظری هنگامی که به وسیله علوم تصوری و علوم تصدیقی خود به درک و اندیشیدن معقولاتی که از گونه مقدورات و اعمال و احوال اختیاری می‌باشند بپردازد، جهان اخلاق و نظام عدل و مدینه فاضله را در لوح ذهن ما ترسیم و طرح‌ریزی و مهندسی عقلانی کرده است و پس از اینکه این ترسیم از صحنه مدینه عقلانی یا یوتوپیایی افلاطونی با قلم‌زنی‌های عقل نظری به وسیله صورت‌های تصوری و تصدیقی در صحنه ذهن نقاشی و ترسیم یافت، آنگاه نیروی درک نظری با همیاری درک‌های زرین خود همچون درک خیال و وهم تا درک‌های واپسین  تجربی و حسی در جستجوی جزئیات و مصادیق طبیعی و حقیقی آن مقولات و مقدورات بر می‌آید و بدین طریق اندراج اصغر در اوسط و تشکیل قضایای صغری و کبری در فرم‌ها و اشکال منطقی و بالاخره استنتاج نتیجه از مقدمتین که همه از ظرافت‌کاری‌ها و میناگری‌های درک نظری است، انجام می‌پذیرد. همین که این صحنه‌ زیبای درک نظری با آن همه نقش و نگارهای کلی و جزئی و اشکال بدیع منطقی خود پایان پذیرفت و این ترسیم با جذابیت شوق‌آفرین خود را بر اراده که نیروی اجرای نفس است قرار گرفت، نیروهای زیر فرمان این قوه مانند شائقه و محرکه و بالاخره اراده و تصمیم به عمل، به فعالیت و تکاپو خواهند افتاد و آنچه را که در لوح عقل و اندیشه یافته‌اند، در حد توان خود به صورت عمل و اجرا در جهان واقعیت عینی بیرون می‌آورند."[4]

این‌گونه تصویرسازی از قوه‌ عقل کافی بود تا مرحوم حائری، تمامی جهد خود را بر این قرار دهد که امور بشری می‌باید به محک عقل مورد بررسی قرار گیرد و حکم صواب یا خطا بیابند. وی در امر سیاست نیز، همین رَویّه را برگزید و سیاستی را در نظر داشت که متر و معیار تام عقلانی بیابد و از آن فراتر نرود.

حائری تلاش می‌کرد تا با استفاده از اصل مالکیت، حق تعیین سرنوشت افراد را به طور کامل در دست خودشان قرار دهد. بر طبق این ایده، حاکمیت هیچ ربط و نسبتی با امر ولایت و رهبری دینی ندارد و مردم بر اساس یک قرار داد، وکیلی برای خود در امر کشورداری تعیین کرده و از امر او تبعیت می‌کنند. بر اساس این نظریه، حکومت یک نوع مأموریت و وکالت از سوی شهروندان است و چون ماهیت وکالت یک قرارداد و عقد است که هیچ‌گونه الزامی را برای موکل یا موکلین به وجود نمی‌آورد، لذا هر گاه که موکلین بخواهند می‌توانند وکیل خود را از وکالت عزل کرده و شخص دیگری را به جای او انتخاب و نصب کنند.

رویکرد حائری یزدی به عقل و فربه کردن آن در مقابل گزاره‌های دینی، سبب شده بود تا وی در خصوص حاکمیت نیز بر عقل انسانی توجه کند و امر سیاسی را نیز از دایره‌ی شریعت بیرون کشد. حائری با این نحوه حرمت بخشیدن بر عقل انسانی است که تدبیر امور حکومت را نیز بر عهده‌ی همین عقل انسانی می‌داند. وی پای شرع را در این امور کوتاه می‌کند و معتقد است که این امور بشری می‌باید به واسطه‌ی همین عقل انسانی نیز به سرانجام برسد.

حائری یزدی در بیان اندیشه‌ی سیاسی خود، در قامت اندیشمندی عرفی‌گرا پای به میدان گذاشته بود. وی در این رأی خود، بر آموزه‌های وحیانی هیچگونه عطف نظری نداشت. تأکید وی بر دستاوردهای عرفی بشری بود. به نظر می‌رسد که شالوده نظریه‌ی وی در سیاست از جایی طرح ریزی می‌شد که حائری، عقل بشر را مستقل از وحی می‌بیند و تمامی امور عرفی را به آن حواله می‌دهد.

آیت‌الله جوادی آملی؛ دین در حصار عقل

آیت‌الله جوادی آملی هرگاه که از عقل سخن به میان می‌آورند، آن را در چارچوب شرع تفسیر و تبیین می‌کنند. به باور ایشان فهم صحیحی از رابطه‌ عقل و دین ترسیم نشده و این سبب شده تا این دو در جدال با هم تفسیر شوند. در جایی که مهدی حائری یزدی، تمسک به عقل و علم را در تدبیر امور بشری و امر حکومتی قابل توجه و اعتنا می‌دانست و تمسک به وحی را برنمی‌تابید، آیت‌الله جوادی آملی شروطی را برای عقل و علمِ حقیقی در نظر می‌آورند که به واسطه‌ آن، شریعت نیز مُهر صحّه بر این دو می‌گذارد.

آیت‌الله جوادی آملی بر این باورند که وقتی از عقل در منظومه فکر دینی سخن گفته می‌شود، به این معناست که تمسک به عقل نیز می‌تواند همان استناد به دین قلمداد شود. به تعبیر ایشان، همان‌طور که حجّت شرعی بودن دلیل نقلی این اجازه را می‌دهد تا محتوای آن را به شارع به طور علم یا علمی (ظن معتبر و اطمینان‌آور) استناد دهیم، به همین‌سان حجت بودن عقل به این معناست که انتساب مدلول آن به شرع صحیح است. پس یافته‌های علمی اطمینان‌آور مثل دلیلی نقلی معتبر، حجیت اصولی داشته و انتساب محتوای آن به شارع صحت دارد و لذا می‌تواند در مواردی دلیل نقلی را تخصیص و تقیید بزند.[5]

ایشان در خصوص منابع فهم دینی هم بر این باورند که تنها کتاب و سنت از منابع حجت‌اند و عقل در عِداد این دو نیست. بلکه عقل، خود چراغی است که به واسطه‌ آن می‌توان کتاب و سنت را درک کرد. به تعبیر آیت‌الله جوادی آملی: "عقل قانونگذار نیست، قانون‌شناس است. ما باید بین سراج و صراط فرق بگذاریم. این که شما می‌بینید می‌گویند عقلاً و شرعاً این طور است، این نه حرف علمی است و نه می‌شود این جور حرف زد؛ باید بگوییم عقلاً و نقلاً؛ نه عقلاً و شرعاً. شرع مقابل ندارد، صراط مقابل ندارد، صراط را که با سراج مقابل قرار نمی‌دهند. عقل می‌شود چراغ. پس بنابراین "منبع" و چشمه استدلال ما می‌شود کتاب و سنت، عقل هم کشف می‌کند. کتاب و سنت هم درست است که کاشف‌اند، چراغ‌اند، اما چراغ از اراده خدا و حکم خدا هستند، آن منبع اصلی و اصیل حکم خدا و اراده خداست"[6].

آنگونه که مشخص است، آیت‌الله جوادی آملی برآنند که عقل را نمی‌باید رو در روی شرع و دین قرار داد. عقل خود چراغ راهی است که می‌تواند امور دینی را کشف کند. خطای مُهلکی است اگر عقل و دین را در مواجهه و در مقابل هم قرار دهیم و حکم به برتری یکی بر دیگری کنیم.

بر همین اساس است که آیت‌الله جوادی بحث از علم را نیز پیش می‌کشند و نحوه‌ مواجهه با آن را نیز ترسیم می‌کنند. در منظومه فکری ایشان، علم آن زمان می‌تواند مزیّن به علم گردد که همراه با قطعیت و طمأنینه باشد. به این معنا که فرضیاتِ صرفِ دانشمندان نمی‌تواند عنوان علم را بر خود بنهد.

آیت‌الله جوادی آملی علمی را که به مرتبه‌ طمانینه و یقین رسیده است نیز برابر با حجّت شرعی قلمداد می‌کنند. به باور ایشان این مرتبه از علم، می‌تواند با نقل شرعی برابری کند و هیچ خللی در آن وارد نیست. به تعبیر ایشان: تنها این علم یقین‌آور می‌تواند حجت شرعی و منبع دین باشد، نه هر فرضیه‌ای که عالِمی آن را ساخته و پرداخته است. فرضیه اساساً علم نیست زیرا نه مبرهن است و نه مایه‌ فراهم آمدن اطمینان و اعتقاد عقلایی.[7]

به باور آیت‌الله جوادی علمی که مفید قطع و یقین است، معارض با دین نمی‌شود، گرچه ممکن است با ظواهر نقل معارض شود. با این تحلیل، علم مشکلی با دین ندارد و ناسازگاری احتمالی آن با منبع دیگر دین یعنی "نقل" همانند تعارض نقل با نقل، از مسیر خود علاج می‌شود.[8]

آیت‌الله جوادی آملی با این تحلیل اساساً علم غیر الهی را نمی‌پذیرند. ایشان بر این باورند که چون حقیقتاً عالًم، صنع خداوند است، پس علم لاجرم الهی و دینی است و هرگز علم الحادی نداریم. علم اگر علم باشد نه فرضیه‌ محض و وهم و ظن، کشف و قرائت طبیعت و جهان است و به علت این که صدر و ساقه‌ جهان، فعل خداوند است، عالِم پرده از فعل خدا بر می‌دارد و چون عالَم تفسیر و تبیین فعل خداست، الهی و دینی است.[9]

با این منظومه فکری است که آیت‌الله جوادی آملی به بحث از سیاست نیز نظر می‌کنند. ایشان با این پشتوانه است که در پاسخ به آیت‌الله دکتر مهدی حائری یزدی می‌گویند: "چون عقل ناب از منابع غنی و قوی شرع است، به استناد قضایای بیّن و مبیّن حسن و قبح عناوین کلی را استنباط می‌کند و همین روش به نوبه خود اجتهاد مشروع بوده و فتوای چنین عقلی حجت شرعی و کلی است. حکم عقل ناب که حجیت آن در اصول فقه ثابت شده، مشروع می‌باشد، چون یا اصلاً در آن مورد حکم عقل بر خلاف حکم نقل نیست و یا اگر هست از باب تزاحم اهم و مهم، فتوای عقل همانا تقدم اهمّ بر مهم است و همین تأیید عقلی مورد تأیید نقلی نیز خواهد بود. پس نمی‌توان گفت که احکام حکومتی به هیچ کدام از منابع شریعت استناد ندارد. بلکه باید گفت لازمه حجیت شرعی عقل ناب آن است که موارد مذکور مؤید عدم تفکیک سیاست از دیانت می‌باشد، نه برعکس. زیرا منبع نهایی احکام حکومتی، عقل ناب می‌باشد که حجیت آن معقول و مقبول اصول فقه است نه حکومت وقت".[10]

باری! آیت‌الله جوادی آملی با هم‌عنان قرار دادن عقل و شرع، و علم و دین، در آرای سیاسی خود نیز بر منظومه‌ای توجه می‌دهند که هم می‌تواند عقلی و علمی باشد و هم مُهر شریعت بر آن نهاده شود.

پی‌نوشت‌ها


[1]سیری در مبانی ولایت فقیه، آیت‌الله جوادی آملی، فصلنامه حکومت اسلامی، ش1؛

[2]رک: مباحثی پیرامون تبیین ولایت فقیه، آیت‌الله جوادی آملی، فصلنامه حکومت اسلامی، ش3

[3]رک: مهدی حائری یزدی، حکمت و حکومت، صص12-55-54

[4]همان، ص37

[5]نقل از احمد واعظی، علم دینی از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی، روش شناسی علوم انسانی، دوره 14، ش54، بهار 1387، صص9-23

[6]دومین جلسه درس خارج فقه؛ نکاح

[7]رک: آیت‌الله جوادی آملی، منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، ص146

[8]همان، ص111

[9]همان، ص130

[10]مباحثی پیرامون تبیین ولایت فقیه، آیت‌الله جوادی آملی، فصلنامه حکومت اسلامی، ش3

دیدگاه‌ها

افزودن دیدگاه

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی‌های وب و پست الکترونیکی به صورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
Image CAPTCHA

اندیشمندان